1. ความเป็นมา ในกลางปี พ.ศ. 2545 ภาคีพัฒนาทั้งภาครัฐ เอกชน เครือข่ายองค์กรชุมชน จัดเวทีสรุปบทเรียนกระบวนการทำแผนแม่บทชุมชน ผลสรุปของการประชุมทุกฝ่ายมีความเห็นพ้องกันว่า "แผนแม่บทชุมชนเป็นยุทธศาสตร์สำคัญในการแก้ไขปัญหาและการพัฒนาอย่างยั่งยืนของชุมชนท้องถิ่นเป็นการเสริมสร้างความเข้มแข็งให้ประชาชนฐานล่าง" และเห็นว่าองค์กรชุมชนควรมีบทบาทสำคัญในการดำเนินงานจึงเป็นแรงผลักดันให้เกิดการรวมตัวกันของผู้นำที่มีความรู้ ประสบการณ์ในเรื่องการทำแผนชุมชนเป็น "เครือข่ายแผนแม่บทชุมชนพึ่งตนเอง 4 ภาค" สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) หรือ พอช. ได้เห็นความสำคัญของแผนชีวิตชุมชนที่จะเป็นเครื่องมือสำคัญในการพัฒนา และต้องการส่งเสริมสนับสนุนให้องค์กรชุมชนเป็นแกนหลักในการดำเนินงาน โดยมีการประสานภาคีพัฒนาที่เคยมีบทบาทจัดทำแผนชุมชนมาก่อน พอช. จึงสนับสนุนให้เครือข่ายแผนชุมชนพึ่งตนเอง 4 ภาค ดำเนินการขยายผลการจัดทำแผนชุมชนทั่วประเทศโดยมีความรับผิดชอบโครงการและงบประมาณด้วย เมื่อรัฐบาลมีนโยบายการแก้ปัญหาความยากจนของประชาชนชาวไทย ให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและสามารถยกระดับและพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนยากจนให้อยู่ดีมีสุข โดยการเพิ่มรายได้ลดรายจ่าย สร้างศักยภาพของคนจนให้สามารถพึ่งตนเองได้และมีคุณภาพชีวิตบนพื้นฐานของความสมดุลพอดี และความพอประมาณอย่างมีเหตุผลภายใต้ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง เพื่อให้เป็นพลังแผ่นดินที่ดำรงความเข้มแข็งอย่างยั่งยืน โดยได้จัดตั้งศูนย์อำนวยการต่อสู้เพื่อเอาชนะความยากจนแห่งชาติ และได้แต่งตั้งศูนย์ประสานสนับสนุนการต่อสู้เพื่อเอาชนะความยากจนภาคประชาชน (ศตจ.ปชช.) เพื่อให้ภาคประชาชนนั้น มีบทบาทในการร่วมแก้ไขปัญหาความยากจน ซึ่งมีเครือข่ายองค์กรชุมชนทั้ง 4 ภาค เป็นแกนนำและมีหน่วยงานทั้งภาครัฐและนอกภาครัฐให้การสนับสนุน ศตจ.ชาติ และ ศตจ.ปชช. ให้ความสำคัญกับกระบวนการแผนชุมชน ว่าเป็นเครื่องมือสำคัญที่จะช่วยให้แก้ไขปัญหาความยากจน จึงสนับสนุนให้ ศตจ.ปชช. โดยเครือข่ายแผนแม่บทชุมชนพึ่งตนเอง 4 ภาค ขยายผลการจัดทำแผนชุมชนให้กว้างขวางมากขึ้นทั้งในเชิงปริมาณและคุณภาพ 2. หลักคิดสำคัญ เครือข่ายแผนแม่บทชุมชนพึ่งตนเอง 4 ภาค มีหลักคิดในการดำเนินงานตามโครงการดังนี้ "แผนชีวิตชุมชน" คือ กระบวนการเรียนรู้ของคนในชุมชนท้องถิ่น ที่ร่วมกันคิด ร่วมกันค้นหา เรียนรู้ เพื่อให้ชุมชนรู้และเข้าใจตนเอง โดยใช้การสำรวจข้อมูลปัญหาและศักยภาพ เป็นเครื่องมือทำให้เกิดการทบทวนตนเองโดยการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนท้องถิ่น เพื่อกำหนดอนาคตและทิศทางการพัฒนาตนเอง ที่ชุมชนคนเป็นศูนย์กลาง มีความสัมพันธ์กับภาคีพัฒนาแบบ "เป็นหุ้นส่วนการพัฒนา" แผนชุมชนจึงเป็นเครื่องมือที่สำคัญที่ทำให้เกิดการเรียนรู้ และพัฒนาขีดความสามารถของคนชุมชน ในการแก้ไขปัญหาและพัฒนาสู่ความร่มเย็นเป็นสุขอย่างยั่งยืน วิสัยทัศน์ "แผนชีวิตชุมชน อนาคตของชุมชน โดยชุมชน เพื่อชุมชน" ยุทธศาสตร์ "สร้างความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่น และทิศทางการพัฒนาที่ถูกต้อง โดยกระบวนการแผนชีวิตชุมชน"
วัตถุประสงค์ (1) เพื่อสนับสนุนกระบวนการจัดทำแผนชุมชนระดับตำบลให้มีคุณภาพและจำนวนมากขึ้น (2) เพื่อสนับสนุนการเรียนรู้และการจัดการความรู้ในกระบวนการจัดทำแผนชุมชนและการแก้ปัญหา ความยากจน (3) เพื่อให้แผนชุมชนเป็นฐานสำคัญในการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นที่เชื่อมโยงกับการแก้ไขปัญหาความยากจนและการพัฒนาอย่างยั่งยืน เป้าหมายของโครงการ โครงการมีเป้าหมายสำคัญ 4 ประการ 1 การขยายพื้นที่ในการจัดทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพ จำนวน 2,000 ตำบล (1) พัฒนายกระดับตำบลต้นแบบให้มีความสามารถในการขยายผล จำนวน 222 ตำบล (2) เกิดการจัดทำแผนชุมชนเชิงคุณภาพที่เชื่อมโยงกับการแก้ไขปัญหาความยากจนและการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นอย่างยั่งยืน จำนวน 1,209 ตำบล (3) มีพื้นที่ตำบลเตรียมการจัดทำแผนชุมชน 569 ตำบล 2 เชื่อมโยงบูรณาการแผนชุมชนระดับตำบลกับยุทธศาสตร์การพัฒนาระดับจังหวัด (1) เชื่อมโยงบูรณาการแผนชุมชนกับยุทธศาสตร์การพัฒนาระดับจังหวัด (2) ขยายพื้นที่จัดทำแผนชุมชนครบทุกตำบล จำนวน 16 อำเภอ (3) จัดทำแผนแก้ปัญหาและพัฒนาให้เชื่อมโยงกันในพื้นที่ภูมินิเวศน์ จำนวน 15 ภูมินิเวศน์ 3 สร้างองค์ความรู้และการจัดการความรู้ (1) พัฒนาศูนย์การเรียนรู้ระดับตำบลให้มีศักยภาพ จำนวน 50 ศูนย์ (2) ถอดองค์ความรู้การจัดทำแผนชุมชนและการแก้ปัญหาความยากจน จำนวน 50 กรณี (3) พัฒนาระบบฐานข้อมูลแผนชุมชน จำนวน 50 ตำบล (4) ผลิตสื่อเพื่อการเรียนรู้และขยายผลเผยแพร่ต่อสาธารณะจำนวน 100 กรณี 4 การเสริมสร้างการเรียนรู้และพัฒนาศักยภาพของผู้นำเครือข่ายแผนชุมชน (1) สร้างวิทยากรกระบวนการแผนชุมชนของภาคประชาชน จำนวน 1,000 คน (2) สร้างแกนนำแผนชุมชนระดับตำบล จำนวน 10,000 คน (3) พัฒนาความสามารถของผู้นำการเปลี่ยนแปลงให้สามารถบริหารจัดการโครงการในระดับจังหวัด ภาค และส่วนกลางเพิ่มขึ้น จำนวน 100 คน 5 การสร้างความร่วมมือและบูรณาการการทำงานร่วมกันขององค์กรชุมชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หน่วยงานภาครัฐ และหน่วยงานนอกภาครัฐ ในกระบวนการจัดทำแผนชุมชน |